पुणे : यंदाच्या गुरु पौर्णिमेनिमित्त २९ जुलै रोजी वर्षातील आकर्षक ‘बक मून’ (Buck Moon) पाहण्याची संधी खगोलप्रेमींना मिळणार आहे. भारतीय वेळेनुसार रात्री ८.०६ वाजता जुलै महिन्यातील पौर्णिमा तिच्या चरम अवस्थेत असेल. या दिवशी आषाढी अर्थात गुरु पौर्णिमा आणि ‘बक मून’ यांचा दुर्मिळ खगोलीय-सांस्कृतिक योग जुळून येणार असल्याची माहिती खगोलतज्ज्ञ अमर पाल सिंह यांनी दिली.
त्यांच्या मते, सूर्यास्तानंतर चंद्र पूर्व-दक्षिणपूर्व दिशेला उगवेल आणि रात्री जसजशी पुढे सरकेल तसतसा तो आकाशात अधिक उंच जाईल. पौर्णिमेच्या वेळी चंद्र मकर (Capricornus) तारकासमूहाच्या दिशेला असून त्याची तेजस्विता सुमारे उणे १२.७ मॅग्निट्यूड इतकी असेल. त्यामुळे तो रात्रीच्या आकाशातील सर्वाधिक तेजस्वी नैसर्गिक वस्तूंमध्ये गणला जातो.
‘बक मून’ हे नाव उत्तर अमेरिकेतील स्थानिक आदिवासी संस्कृतीतून आले आहे. जुलै महिन्यात नर हरणांची नवीन शिंगे वाढू लागतात, त्या नैसर्गिक प्रक्रियेवरून या पौर्णिमेला ‘बक मून’ असे संबोधले जाते. या पौर्णिमेला ‘थंडर मून’, ‘हे मून’, ‘रास्पबेरी मून’ यांसारखी इतर पारंपरिक नावेही विविध संस्कृतींमध्ये प्रचलित आहेत.
अमर पाल सिंह यांनी सांगितले की, पौर्णिमा आणि अमावस्येला सूर्य व चंद्राच्या संयुक्त गुरुत्वाकर्षणामुळे समुद्रात उच्च भरती (स्प्रिंग टाइड) निर्माण होते. मात्र, पौर्णिमेचा मानवी वर्तनावर किंवा मानसिक आरोग्यावर थेट परिणाम होतो, असे कोणतेही ठोस वैज्ञानिक पुरावे उपलब्ध नाहीत.
त्यांनी स्पष्ट केले की, प्रत्येक पौर्णिमेला चंद्रग्रहण होत नाही. चंद्राची कक्षा पृथ्वीच्या कक्षेपेक्षा सुमारे ५.१ अंशांनी झुकलेली असल्यामुळे बहुतांश वेळा चंद्र पृथ्वीच्या सावलीत येत नाही. त्यामुळे विशिष्ट परिस्थितीतच चंद्रग्रहण घडते.
‘बक मून’ पाहण्यासाठी कोणत्याही विशेष उपकरणाची आवश्यकता नसून सूर्यास्तानंतर पूर्वेकडील मोकळ्या क्षितिजावरून तो सहज पाहता येईल. छायाचित्रणासाठी ट्रायपॉडचा वापर करून कॅमेऱ्याचा एक्स्पोजर कमी ठेवल्यास चंद्रावरील विवरे आणि पर्वतरांगा अधिक स्पष्ट टिपता येतील, असेही त्यांनी सांगितले.
गुरु पौर्णिमेच्या निमित्ताने हा दिवस भारतीय गुरु-शिष्य परंपरेचे महत्त्व अधोरेखित करणारा असून, विज्ञान, संस्कृती आणि निसर्ग यांचा सुंदर संगम अनुभवण्याची संधी असल्याचे अमर पाल सिंह यांनी नमूद केले.
